بهاء الدین محمد عامِلى معروف به شیخ بهایى

شیخ بهاءالدین محمد عاملی، معروف به شیخ بهایی، او نیز از اهل جبل عامل است در کودکی همراه پدرش شیخ حسین بن عبدالصمد که از شاگردان شهید ثانی بوده به ایران آمد.
شیخ بهایی از این رو که به کشورهای مختلف مسافرت کرده و محضر اساتید متعدد در رشته های مختلف را درک کرده، و به علاوه دارای استعداد و ذوقی سرشار بوده است، مردی جامع بوده و تالیفات متنوعی دارد هم ادیب بوده و هم شاعر و هم فیلسوف و هم ریاضی دان و هم فقیه و هم مفسر از طب نیز بی بهره نبوده است.
اولین کسی است که یک دوره فقه غیراستدلالی به صورت رساله عملیه به زبان فارسی نوشت آن کتاب همان است که به نام جامع عباسی معروف است. شیخ بهایی چون فقه رشته اختصاصی و تخصصی اش نبوده، از فقها طراز اول بشمار نمی رود، ولی شاگردان زیادی تربیت کرده است ملاصدرای شیرازی و ملا محمدتقی مجلسی اول (پدر مجلسی دوم، صاحب کتاب بحارالانوار) فاضل جواد صاحب آیات الاحکام از شاگردان اویند.
همچنان که قبلا اشاره شد، منصب شیخ الاسلامی ایران پس از محقق کرکی به شیخ علی منشار پدر زن شیخ بهایی رسید و پس از او به شیخ بهایی رسید. همسر شیخ بهایی که دختر شیخ علی منشار بوده است، زن فاضله و فقیهه بوده است. شیخ ‌بهایی در سال ۹۵۳ به دنیا آمده و در سال ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱ درگذشته است. شیخ بهایی ضمنا مردی جهانگرد بوده است، به مصر، شام، حجاز، عراق، فلسطین، آذربایجان و هرات مسافرت کرده است.
در آسمان علم و فقاهت، گاهی ستارگانی طلوع کرده اند که غیر از فروغ شعر و نویسندگی، دارای پرتو نبوغ و مواهب فطری دیگری هم بوده اند. یکی از همین نوابغ، بدون شک شیخ بهاءالدین عاملی، معروف به شیخ بهایی است. شیخ بهایی نه تنها در فقه و حکمت و ریاضیات و لغت و حدیث دست داشته است، بلکه او واجد کمالات و حایز علوم معقول و منقول بوده است.
هنوز داستان های حیرت آوری که از شگفتی های علمی اوست، در افواه مردم جریان دارد و حقا می توان گفت، شیخ بهایی نه تنها عالم کم نظیری است، بلکه در نوع خود شخصی بی مانند است. اطلاعات وسیعی که شیخ بهایی در رشته های مختلف داشته، به شهرت وی کمک بسیاری کرده است و تنها طبقه خواص و اهل مطالعه نیستند که او را می شناسند، بلکه توده مردم هم با اسم او آشنایی کامل دارند.
ولادت:
بهاءالدین محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن علی بن حسین بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی، معروف به شیخ ‌بهایی، حکیم و فقیه و عارف و منجم و ریاضی دان و شاعر و ادیب و مورخ بزرگ، در سال ۹۵۳ ه.ق در بعلبک از توابع جبل عامل در یک خاندان علم و دانش که تبار و نسب خود را به حارث همدانی یکی از یاران مخلص امام علی علیه السلام می رسانند، پا به عرصه حیات نهاد پدر عالیقدر او، عالم بزرگوار، شیخ حسین فرزند عبدالصمد حارثی (متوفی ۹۸۴ ه.ق)، یکی از شاگردان مبرز فقیه نامدار شیعه، مرحوم شهید ثانی (مستشهد ۹۶۶ ه.ق) است.
او که خود صاحب نظر بوده و کتبی در فقه و اصول و علوم متداول عصر خود داشته است، پس از شهادت شهید ثانی در ایام جوانی، در اثر سختگیری ها و کارشکنی هایی که در امور شیعه در جبل عامل پیش آمده بود، به ایران منتقل گردید کودک نوپا نیز همراه پدر بود در عهد حکومت صفویه که حرکت سیاسی با تز دفاع از اهل بیت علیهم السلام و دوستی و مودت آل عصمت علیهم السلام شروع شده بود، به حکومت صفوی پیوست و با خاندان بزرگ منشار که عنوان شیخ الاسلامی حکومت را داشت، وصلت نمود.
شیخ بهایی در اثر ذکاوت و استعداد فطری که داشت، با بهره گیری از پدر و محیط علمی و فضیلتی اصفهان توانست در علوم و دانش های متداول عصر تبحری بدست آورد، تا آن جا که برخی در توصیف او گفته اند: علامه جهان بشر و مجدد دین در قرن حادی العشر که ریاست مذهب و ملت به او منتهی گردید، در علوم و فنون اسلامی فنی وجود نداشته باشد که او را در آن بهره ای نباشد.
منزلت علمی و قلمی:
فقیه ربانی و عارف صمدانی، شیخ بهاءالدین محمد عاملی، یکی از بزرگان و مفاخر و نوابغ اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری می باشد که در جامعیت و تنوع علوم و دانش، کمتر نظیری می توان بر او پیدا نمود. او یکی از جامع ترین افراد روزگار خویش در وسعت معلومات و تنوع اطلاعات بوده است، از این نظر برجستگی مشخصی در میان فقها و دانشمندان کسب کرده است، و اگر او را نادره ای از نوادر و نابغه ای از نوابغ نامیده باشیم، راه مبالغه نپیموده ایم و خود با تواضع و فروتنی خاصی، به این حقیقت اعتراف دارد، آن جا که می گوید:
من در مباحثه و جدل، بر هر ذوفنونی چیره شدم، ولی هرگز نتوانستم با کسی که در یک فن استاد بود، حریف شوم (با این جمله به حقیقتی اشاره دارد که متاسفانه در اثر فشار و نیازهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کمتر مورد توجه و عنایت حوزه ها و مراکز علمی و دانشگاهی ماست، و آن این که استعداد طبیعی و ذاتی انسان، توان و قابلیت فراگیری یک سنخ مطلب خاصی را دارد، هر انسانی نمی تواند در تمام فنون موفقیت و پیشرفت داشته باشد، بسیار بجاست که مربیان و پیش کسوتان ذوق فرد را دریابند و او را به مسیر مورد علاقه اش هدایت کنند).
شیخ بهایی در زمینه های مختلف اطلاعات و آگاهی دارد و همین آگاهی و وسعت معلومات، نوعی جاذبیت به آثار او بخشیده است که از میان انبوه آثار گذشتگان، کتاب ها و تالیفات او را به صورت کتاب روز و مورد علاقه درآورده است فی المثل در کتاب اربعین که یک کتاب حدیثی و فقهی است، از مسائل ریاضی و هیات نیز استفاده کرده است، و مسائل آن ها را به صورت روشن و ملموس در اختیار خواننده قرار داده است.
اساتید:
شیخ بزرگوار ما به کشورهای مختلفی مسافرت کرده و محضر اساتید متعددی را در رشته های گوناگون درک کرده است و چون دارای ذوق سرشار و استعداد وافی و جامع بوده، موفق به آفرینش تالیفات متنوع و گوناگونی شده است او هم ادیب بوده و هم شاعر، فیلسوف و هم ریاضی دان و منجم و مهندس، و هم فقیه اصولی و هم مفسر، و از طب و پزشکی بی بهره نبوده است.
چنان که گذشت، او از محضر بزرگان و دانشمندان متعددی کسب علم نموده است بنا به قول صاحب تاریخ عالم آرای عباسی، تفسیر و حدیث و ادبیات عرب را از پدر، حکمت و کلام و بعضی علوم معقول را از ملا عبدالله مدرس یزدی، صاحب حاشیه ملا عبدالله، و ریاضیات را از ملا علی مذهب و ملا افضل قاضی مدرس و ملا محمدباقر بن زین العابدین یزدی، صاحب کتاب مطالع الانوار، و طب را از حکیم عمادالدین محمود، و به قول صاحب روضات الجنات، صحیح بخاری را نزد محمد بن عبداللطیف مقدسی آموخته است.
شاگردان:
برای پی بردن به مقام علمی و میزان دانش شیخ، کافی است بدانیم که متجاوز از چهل تن از دانشمندان و بزرگان قرن یازدهم هجری قمری از وی علم آموخته و بهره برده اند و بعضی از آنان، اشخاص زیر هستند:
۱- صدرالدین محمد ابراهیم شیرازی، معروف به ملاصدرا، فیلسوف معروف.
۲- ملا محمدمحسن بن مرتضی بن محمود، معروف به فیض کاشانی، صاحب تفسیر صافی.
۳- ملا عزالدین فراهانی مشهور به علینقی کمره ای، شاعر معروف قرن یازدهم.
۴- ملا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی، معروف به محقق شیخ الاسلام.
۵- شیخ جواد بغدادی، مشهور به فاضل جواد، صاحب شرح خلاصه الحساب و زبده فی الاصول.
۶- ملا محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، صاحب روضه المتقین (م ۱۰۷۰).
۷- سید عزالدین حسینی کرکی عاملی، مشهور به مجتهد مفتی اصفهانی.
تالیفات:
او یکی از پربرکتترین علمای جهان اسلام از نظر تالیف و تنوع در آن بوده است برخی تعداد تالیفات او را با توجه به رساله ها و تحشیه ها و تعلیقه ها، به عدد ۲۰۰ جلد رسانده اند، ولی تازه ترین تحقیق در این مورد، تلاش و کوشش دانشمند محترم، جناب آقای دکتر محمدباقر حجتی، از اساتید محترم دانشگاه تهران است که به کنفرانس دمشق (در مورد شیخ بهایی) ارائه داده اند و نشریه الثقافه الاسلامیه در شماره پنجم آن را نشر داده است. ایشان بر حسب تتبع و تفحص کاملی که داشته است، تعداد آن ها را ۱۲۳ جلد اعلام می کند و بر حسب دسته بندی که دارد، می نویسد:
الف) فقه (۲۹ جلد):
اثنی عشریات: خمس، نماز، زکات، روزه، حج.
پاسخ سؤال شاه عباس.
پاسخ سؤالات شیخ صالح جابری.
اجوبه مسائل جزائریه.
احکام سجود و تلاوت.
جامع عباسی.
جواب مسائل شیخ جار.
حاشیه بر ارشاد الاذهان علامه حلی.
حاشیه بر قواعد علامه.
حاشیه بر قواعد شهید اول.
حاشیه بر احکام الشریعه علامه حلی.
الحبل المتین.
الحریریه.
الذبیحیه.
شرح فرائض نصیریه خواجه نصیرالدین طوسی.
فرائض بهائیه (بخش ارث).
قصر نماز در چهار مکان.
مسح بر قدمین.
مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.
رساله فی مباحث الکر.
رساله فی القصر والتخییر فی السفر.
شرح رساله فی الصوم.
شرح من لایحضره الفقیه.
رساله فی فقه الصلوه.
رساله فی معرفه القبله.
رساله فی فقه السجود.
ب) علوم قرآنی (۹ جلد):
حاشیه انوار التنزیل قاضی بیضاوی.
حل الحروف القرآنیه.
حاشیه کشاف زمخشری.
اساله خواجه.
تفسیر عین الحیوه.
العروه الوثقی.
تفسیر آیه شریفه (فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی الکعبین) که در اربعین به تفصیل آمده است.
تاویل الایات.
اکسیر السعادتین (آیات الاحکام).
ج) حدیث (۲ جلد):
حاشیه کتاب من لایحضره الفقیه.
اربعین (که ترجمه آن توسط نگارنده انجام پذیرفته است).
د) ادعیه و مناجات (۶ جلد):
حاشیه بر صحیفه سجادیه.
الحدیقه الهلالیه.
الحدیقه الاخلاقیه.
شرع دعای صباح.
مصباح العابدین.
مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله.
ه) اصول اعتقادات (۵ جلد):
اثبات وجود القائم.
اجوبه سید زین الدین.
الاعتقادیه.
مقارنه بین امامیه و زیدیه.
وجوب شکر المنعم.
و) اصول فقه (۵ جلد):
زبده الاصول.
شرح عضدی.
حاشیه زبده الاصول.
شرح حاشیه خطائی.
الوجیزه.
ز) رجال و اجازات (۸ جلد):
اجازه او به میرداماد.
اجازه او به مجدالدین.
حاشیه خلاصه الاقوال علامه حلی.
حاشیه رجال نجاشی.
حاشیه معالم العلماء ابن شهر آشوب مازندرانی.
طبقات الرجال.
الفوائد الرجالیه.
الاجازات.
ح) ادبیات و علوم عربی (۲۸ جلد):
اسرار البلاغه.
تخمیس غزل خیالی بخارایی.
تهذیب البیان.
تعزیت نامه.
حاشیه بر مطول تفتازانی.
دیوان اشعار فارسی و عربی.
ریاض الارواح.
شیر و شکر.
طوطی نامه (شامل ۲۵۰۰ بیت).
فوائد صمدیه.
قصیده در مدح پیامبر خدا صلی الله علیه و آله.
کافیه.
کشکول (۵ جلد).
لغزالفوائد الصمدیه.
لغزالقانون.
لغز کافیه.
لغز کشاف.
محاسن شعر سیف الدوله.
المخلاه.
مکتوب او به سید میرزا ابراهیم همدانی.
سوانح سفر الحجاز، معروف به مثنوی نان و حلوا.
نان و پنیر.
وسیله الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه شریف.
پند اهل دانش به زبان گربه و موش.
ط) وقایع الایام (۱ جلد):
توضیح المقاصد فی ما اتفق فی ایام السنه.
ی) ریاضیات (۲۰ جلد):
اسطرلاب.
انوار الکواکب.
بحر الحساب.
التحفه (اوزان شرعی).
تحفه حاتمی.
تحقیق جهت قبله.
تشریح الافلاک.
حاشیه تشریح الافلاک.
حاشیه شرح التذکره خواجه نصیر الدین طوسی در هیات.
حاشیه شرح قاضی زاده روحی.
الحساب.
حل اشکال عطارد و قمر.
خلاصه الحساب والهندسه.
شرح صحیفه.
صحیفه در اسطرلاب.
استعلام.
تقویم شمس با اسطرلاب.
القبله، ماهیت و علامات آن.
معرفه التقویم.
جبر و مقابله.
ک) حکمت و فلسفه (۳ جلد):
انکار جوهر الفرد.
الوجود الذهنی.
وحدت وجود.
ل) علوم غریبه (۴ جلد):
احکام النظر الی کتف الشاه.
رساله جفر.
جفر.
فالنامه.
و چند جلد کتاب دیگر که موضوعات آن ها مشخص نشده است، مانند: شرح حق المبین، الصراط المستقیم، القدسیه و…
وفات:
در مورد تاریخ وفات شیخ بهایی اقوال گوناگون وجود دارد. به طور کلی آن چه از این اقوال برمی آید، وفات شیخ در دوازدهم شوال سال ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱ هجری قمری اتفاق افتاده است و چون صاحب تاریخ عالم آرای عباسی که نظرش معتبرتر از دیگران است، و همچنین کتاب تنبیهات که تالیف خود را چند ماه بعد از آن واقعه نوشته است، سال ۱۰۳۰ را ذکر کرده اند، از این رو گفته کسانی که وفات شیخ را در این سال نوشته اند، صحیح تر به نظر می رسد. در این صورت وفات شیخ در دوازدهم ماه شوال سال ۱۰۳۰ ه.ق در شهر اصفهان روی داده است.
پیوندها
زندگینامه ۱
زندگینامه ۲
زندگینامه ۳
کتاب مفتاح الفلاح
کتاب جهه القبله
کتاب کشکول
کتاب مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین
کتاب زبده الاصول
کتاب حاشیه انوار التنزیل
کتاب جامع عباسی
کتاب تشریح الافلاک
کتاب حاشیه من لایحضره الفقیه
کتاب الاربعون حدیثا
کتاب خلاصه الحساب

درباره نویسنده

321مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .

*

تمام حقوق این سایت برای گردشگری ایران و جهان. محفوظ است. © 2017
پشتیبانی شده توسط فضانت